ԳԼՈՒԽ 2

                           ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ԳԻՏԱԿԱՆ ՓԱՍՏԵՐ

2.1. Գալակտիկաների դասակարգումն ըստ Էդվին Հաբլի

ա) Էլիպսաձև գալակտիկա (Ձվածրաձև գալակտիկա)

բ)  Պարուրաձև գալակտիկա (մեր Գալակտիկան` ներկայացված մինչև 1980 թվականը)

գ) Ձողիկավոր գալակտիկա (Թևավոր գալակտիկա` մեր Գա­լակ­տիկայի «այժմ»-յան կարգավիճակը)

դ)  Անկանոն գալակտիկա (Քաոս)

Նկ. 1. Հաբլի հաջորդականությունը

Էդվին Հաբլի հաջորդականության նման պատկերումն ավելի շատ հենված է գեղագիտական դրսևորումների վրա, քան գիտական, որով­հետև գիտական որևէ հիմնավորում չունի: Արդյունքում` խեղվել և անտես­վել է գալակտիկաների փուլային վերականգնողական գործընթացը:  

 

Նկ. 2. Գալակտիկաների տեսակները

Նկարները վերցված են «ԲՐԻՏԱՆԻԿԱ» հանրագիտարանից (էջ 732)

1) Էլիպսաձև գալակտիկա, 2) Պարուրաձև գալակտիկա, 3) Ձողիկավոր գալակտիկա, 4) Անկանոն գալակտիկա:

     1)Էլիպսաձև             2)Անկանոն         3)Պարուրաձև         4)Ձողիկավոր 

Գալակտիկաների փուլային վերականգնողական գործընթացն ըստ միֆապատումների, տեղի է ունեցել հետևյալ հաջորդականությամբ` 1-4 նկարներում պատկերված փուլային անցումներով և 4-րդ փուլից հետո վե­րադարձ սկզբնական` էլիպսաձև վիճակին` Ինքնավերականգնում:

Գալակտիկաների տեսակային բնութագրումը ըստ գիտական փաստարկների

Էլիպսաձև (Ձվածրաձև) Գալակտիկա

«Այս գալակտիկաների դասերն ունեն հստակ ընդգծված էլիպսաձև կա­ռուցվածք` թույլ լուսավորված եզրամասերով: Նրանք կառուցված են կարմիր և դեղին գերհսկա աստղերից, կարմիր և դեղին գաճաճ աստղերից և մի որոշ քա­նակությամբ ոչ այնքան պայծառ սպիտակ աստղերից: Բացակայում են կապտա­սպիտակավուն հսկաները և գերհսկաները: Էլիպսաձև գալակտիկայում չկա փո­շենյութը: Այն գալակտիկաներում, որտեղ կա փոշենյութ, դրանք դիտվում են որ­պես սև շերտեր` չընդհատվող աստղա-գալակտիկական ֆոնի վրա: Այդ իսկ պատճառով էլիպսաձև գալակտիկաները արտաքնապես տարբերվում են առանցքների մեծ կամ փոքր սեղմվածությամբ»: (Ներկայացված են ժամանա­կա­կից գիտական տվյալներ...)

Հաբլը առաջարկել է սեղմվածության ցուցանիշ համարել մի մեծություն, որը կարելի է հաշվարկել` ունենալով էլիպսի մեծ և փոքր առանցքները: Եթե գա­լակտիկան գնդաձև է, ապա նրա սեղմվածության մեծությունը հավասար է 0-ի, քանի որ մեծ և փոքր առանցքները հավասար են: Եթե մեծ առանցքը նկատելիո­րեն մեծ է փոքրից, ապա այն այլ դաս է, մաքսիմալ դասը այդ կառուցվածքում (սխեմայում) 10 է (տե´ս նկ. 1): Այդ տվյալները գրանցվում են այսպես. E0, E7, որ­տեղ E-ն էլիպսաձև գալակտիկայի դասն է, իսկ թիվը` ենթադասը: Բացի այդ, էլիպսաձև գալակտիկաները կարող են բավականին տարբերվել միմյանցից ի­րենց չափսերով: Էլիպսաձև գալակտիկաներում, գործնականորեն, նոր աստղերի ձևավորում չի ընթանում: Ոսպնյակաձև գալակտիկաները պարուրաձև և էլիպ­սաձև գալակտիկաների միջանկյալ տեսակներն են: Նրանք ունեն գալո և սկա­վառակ, բայց չունեն պարուրաձև թևեր: Այդպիսի գալակտիկաները նշվում են SO: Ընդհանուր գնահատմամբ, էլիպսաձև գալակտիկաները մի քանի անգամ ավելի քիչ են, քան պարուրաձև գալակտիկաները (տարբեր աղբյուրներում տվյալները բավականին տարբեր են):

 

Անկանոն Գալակտիկա

                                          M82                                                                           NGC 1427A

  Ակտիվ աստղագոյացման գալակտիկա[1]                          Անկանոն գալակտիկա

                     (галактика с активным звездообразованием)                        (неправильная галактика)

Այս գալակտիկաները ներգրավված չեն Հաբլի հաջորդականության մեջ: Նրանք չեն երևում ո´չ պարուրաձև և ո´չ էլիպսաձև կառուցվածքներում: Հաճա­խակի նման գալակտիկաներն ունեն քաոսային ձև, առանց վառ արտահայտված միջուկի և գալարային ճյուղերի: Տոկոսային հարաբերությամբ կազմում են ամ­բողջ գալակտիկաների մեկ քառորդը: Անկանոն գալակտիկաները մեծամասամբ նախկինում եղել են պարուրաձև կամ էլիպսաձև, բայց գրավիտացիոն Ուժի ազդե­ցությամբ դեֆորմացվել են... (Նման անհիմն ու անհեթեթ գիտական տեսու­թյունների հաճախ ենք հանդիպում աստղագիտական մեկնություններում...)

---

[1] «Բրիտանիկա» հանրագիտարանում, սակայն, այս նույն` M82 գալակտիկան ներկայացված է որպես անկանոն գալակտիկա (Նկ. 2(4)):

Պարուրաձև գալակտիկա            Ձողիկավոր գալակտիկա

Երկու նկարներից պարզ երևում է, որ պտտման գործընթացի պատ­մական տևողությունից է կախված վառ արտահայտված միջուկի կու­տակումը կենտրոնում: Ժամանակի ընթացքում պարուրաձև գալակտի­կան վերածվում է ձողիկավորի: 

Ժամանակակից ճշգրիտ սարքավորումների միջոցով կա­տարված տիեզերական դիտարկումների նոր հայտնություններ...

2.2. Տիեզերքում հայտնաբերվել է ահռելի սև խոռոչ

Աստղագետները ռենտգենյան դիապազոնում աշխատող օրբիտային «Չանդրա» աստղադիտակի միջոցով կատարել են անսովոր մի բացահայտում: Ջերոմ Օրոսը, Ամերիկայի Սան-Դիեգո նահանգից, պատմում է, որ հայտնաբեր­վել է սև խոռոչ, որի չափերն ու մասսան գերազանցում են բոլոր սահմանները, որը պետք է ունենար նմանատիպ օբյեկտը: Սև խոռոչը գտնվում է M33 կրկնակի (бинарный) համակարգում, Երկիր մոլորակից 2,7 մլն լուսատարի հեռավորու­թյան վրա, ունի այնպիսի մասսա, որը 15,7 անգամ գերազանցում է Արևի մաս­սային, որն էլ իր հերթին դարձնում է նրան ամենածանրը երբևէ հայտնաբեր­վածներից: Աստղագետները պարզաբանում են, որ տիեզերքում կան երկու խո­ռոչներ: Առաջիններն իրական հսկաներ են, որոնց մասսան կարող է հարյու­րավոր միլիոն անգամ մեծ լինել Արևի մասսայից: Այդպիսի օբյեկտները կոչվում են գերմասսիվ սև խոռոչներ: Նրանք կարող են իրենց շուրջը պտտել մի ամբողջ գալակտիկաներ, և, որպես կանոն, գտնվում են այդ գալակտիկաների հենց կենտ­րոնում: Այդպիսի սև խոռոչ կա մեր Ծիր Կաթին գալակտիկայի կենտրոնում: Այդպիսի մասսայով օբյեկտների բնույթը դեռևս մինչև վերջ ուսումնասիրված չէ: Սակայն կան նաև այլ, ավելի փոքր մասսայով սև խոռոչներ, որոնք ձևա­վորվել են խոշոր աստղերից, երբ վերջինները ծախսել են իրենց ջրածնային պա­շարը և թեթև տարրերը սկսել են սեղմվել և սառել, ի վերջո դառնալով 10-30 կիլոմետր տրամագծով օբյեկտ, որն ունի անսահմանորեն մեծ ձգողականություն և կարող է կլանել ոչ միայն նյութական օբյեկտներ, այլ նաև լույսը և ծռել տարա­ծու­թյուն-ժամանակ համակարգը: Խոսքը գնում է հենց այդպիսի օբյեկտի մասին: Մինչ այժմ համարվել է, որ, այսպես կոչված, սև խոռոչները նույնիսկ տեսակա­նորեն չեն կարող ծանր լինել Արևից ավելի քան 10 անգամ, քանի որ այդպիսի մասսայով օբյեկտի ձևավորման համար անհրաժեշտ է այնպիսի մեծ մասսայով աստղ, որի ֆիզիկական գոյությունը պարզապես անհնար է իրականության մեջ: Սակայն պարզվում է, որ գործնականորեն այդ տեսությունը ճշգրիտ չէ (ընդ­գծումը մերն է): M33X-7 սև խոռոչը M33 երկակի համակարգի մասն է կազմում, ինչը նշանակում է, որ M33-ում պետք է առկա լինի ևս մեկ աստղ: Եվ դա այնտեղ գոյություն ունի, դեռ ավելին, երկ­րորդ աստղը, որը շատ անհավանական է, ունի Արևի մասսայից 70 անգամ մեծ մասսա: Տվյալ աստղը գտնվում է սև խոռոչի գրա­վիտացիոն ուժեղ ձգողականության դաշտում, այդ իսկ պատճառով աստղը սև խոռոչի շուրջն իր մեկ ամբողջական պտույտը կատարում է երկրային 3,5 օրվա ընթացքում: Հայտնաբերված է համակարգ, որում ահռելի աստղը պտտվում է ահռելի սև խոռոչի շուրջ: Արդյունքում այդ երկու օբյեկտները կվերածվեն սև խո­ռոչի: Սակայն կա մեկ առեղծված. «ինչ­պե՞ս կարող են 2 այսպիսի ահռելի օբյեկտ­ներ պտտվել իրար այդքան մոտ և չմոտենալ միմյանց»,- ասում է աստղաբան Ջեֆրի Մակքլինտոնը Հարվարդից: Բացի այդ, մասնագետները դեռևս չեն կարող հստակ ասել, թե ի՞նչ մասսա ուներ աստղը, որից առաջացել է ամենամեծ մաս­սայով սև խոռոչը: Հավանական է, որ այն տասնյակ կամ հարյուրավոր անգամ մեծ է եղել Արևից:

Աստղագետների կողմից բացահայտված M 33X-7 կրկնակի աստղային համակարգում տեղի ունեցող երևույթը…

M33X-7 համակարգը տեղակայված է M33 աստղային համակար­գում, որը գտնվում է «Եռանկյունի» համաստեղությունում: M33X-7 հա­մակարգում տեղի ունեցող երևույթը բացահայտում է երկու մարմինների (օբյեկտների) պտտական շարժումով պարուրաձև գալակտիկա առաջա­նալու սկզբունքը (նկ. 3): Առաջին օբյեկտը, (A)-ն, որի մասսան գերա­զանցում է Ար(և) ի մասսային 15,7 անգամ, հանդես գալով որպես «սև խոռոչ», իր շուրջն է պահում Ար(և)ի մասսայից 70 անգամ ծանր լուսատու (B) աստղին, որը «սև խոռոչի» հզոր ձգողական դաշտի շուրջն իր մեկ պտույտը կատարում է 3,5 երկնային օրում: Եթե այս երևույթը պատ­կերենք գրաֆիկորեն, ապա կունենանք հետևյալ պատկերը:

Նկ. 3

Աստղագետների այս բացահայտումը հիմք հանդիսացավ միֆա­պատումների վերծանմանը, որոնք հազարամյակներ շարունակ վերա­գրվել են աստվածային պատումների կամ ժողովրդական դյուցազներ­գության: Համաշխարհային միֆապատումներում մեծամասամբ խոսվում է «Երկվորյակ եղբայրների» և նրանց միջև տեղի ունեցող «պայքարի» մա­սին, որը տարբեր միֆերում տարբեր ավարտ է ունենում: Երկվորյակնե­րը, իրենց տարբեր պատմություններով, տեղ են գտել աստղային երկնքում և «Աշխարհի ստեղծման» հետ կապված տարբեր պատում­նե­րում, որն էլ մեզ համար առիթ դարձավ M33X-7 համակարգում երկու «A» և «B» երկ­նային մարմինների «պայքարը» համադրելու միֆերում ներկա­յացված «եղբայրների պայքարի» հետ: Վերը ներկայացված միֆապա­տումների համառոտ շարադրանքում «Աշխարհի ստեղծումը» ներկայաց­վում է տարբեր ձևերով: Եթե բաբելոնյան պոեմում «ամեն ինչ սկսվել է երկու օվկիանոսներ` Աբզուի և Թիամատի ջրերի խառնվելուց», ապա հունական լեգենդում «ամեն ինչ սկսվում է քաոսից»: Եթե փորձենք մտովի պատկերացնել M33X-7 համակարգում «A» և «B» երկնային մար­մինների շարժումը` որպես «Երկվորյակ» եղբայրների պայքար, ապա հասկանալի է դառնում նրանց հզոր պտույտով քաոսում առաջացած երևույթը: Պտույտի ընթացքում թեթև մարմիններն անջատվում են ծանր մարմիններից` «Երկինքը բաժանվեց Երկրից»: Նման տրամաբանու­թյամբ` անկանոն (քաոս) գալակտիկայից հետո առաջացել է պարուրաձև գալակտիկան, որը կարելի է ընդունել որպես մինչ քաոսը եղած օրինաչա­փության վերականգնողական փուլ: Նման մոտեցումը հիմնավորվում է բնության մեջ տեղի ունեցող ինքնավերականգնող բազմաթիվ երևույթ­ներով: Այս մոտեցումը չի համընկնում Էդվին Հաբլի «Գալակտիկաների հաջորդականությունը» դասակարգման հետ, որը սկսվելով Էլիպսաձև գալակտիկայից՝ անցնում է Պարուրաձևի, այսինքն` ավելի ցածր կարգա­վիճակ և շարունակվում է մինչև քաոս: Նման մոտեցումը հակասում է կյանքի պրոգրեսիվ զարգացմանը...

Նկ. 4. Հաբլի կամերտոնը (Камертон Хаббла)

Միֆապատումներում այլաբանորեն ներկայացված գալակտիկանե­րի ձևափոխման փուլերի հաջորդականությունը շատ ավելի տրամաբա­նական է, քան Հաբլի հաջորդականության կամերտոնային «գեղագի­տական» տեսությունը, որի վրա հենված է աստղագիտությունը... (Ման­րամասները կներկայացվեն ընթացքում):

 Բաբելոնյան «Երբ վերևում...» պոեմում գալակտիկաների ձևա­փոխ­ման փուլերի հաջորդականությունն ունի հետևյալ անցումը. սկսվում է՝ 1) էլիպսաձևից, Հայա Էայի քայքայիչ գործունեությամբ վերածվել է 2) ան­կանոնի (քաոս), իսկ Մարդուկի և Կինգուի վերա­կանգնող գոր­ծու­նեու­թյամբ անցել է 3) պարուրաձևի, ժամանակի ըն­թացքում՝ «այժմ», Թև­նու­տով դարձել է 4) ձողիկավոր, և վերջապես կվե­րականգնի իր սկզբնա­կան՝ էլիպսաձև կարգավիճակը: 

                1)                       2)                       3)                            4)

Իսկ հունական դիցաբանության մեջ ամեն ինչ սկսվում է 2) քաոսից, Զևսով և Տիփոնով անցնում է 3) պարուրաձև վիճակի, որից հետո, ժա­մա­նա­կի ընթացքում` «այժմ», դարձել է 4) ձողիկավոր, և, վերջապես, նո­րից կվե­րականգնի իր 1) էլիպսաձև վիճակը:

Անդրոմեդա գալակտիկայում M31 (NGC 224)

M 31-ի միջուկում, ինչպես շատ այլ գալակտիկաներում (ներառյալ Ծիր Կաթինը), տեղակայված է գերծանր սև խոռոչի թեկնածու։ Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ դրա զանգվածը գերազանցում է 140 արեգակնային զանգվածը։ 2005թ. Հաբլի տիեզերական աստղադիտակի օգնությամբ հայտնաբերվեց երիտասարդ երկնագույն աստղերի հանելուկային սկավառակ, որը շրջապատում է հիշյալ սև խոռոչը: Դրանք պտտվում են ռելյատիվիստական օբյեկտի շուրջն այնպես, ինչ­պես մոլորակները` Արեգակի շուրջը։ Աստղագետներին հետաքրքրող հարցերից էր, թե ինչպես կարող է նման սկավառակն առաջանալ այդքան զանգվածեղ օբ­յեկտին շատ մոտ։ Ըստ հաշվարկների, գերծանր սև խոռոչի հրեշավոր ուժը չպետք է թույլ տար, որ գազա-փոշային ամպը խտանար և նոր աստղեր առաջաց­ներ (ընդգծումը մերն է)։ Հետագա դիտարկումները, հավանաբար, կլուծեն այս հանելուկը։ Այդ սկավառակի բացահայտումը ևս մեկ փաստարկ էր սև խոռոչ­ների գոյության տեսության մեջ։ Առաջին անգամ M 31-ի միջուկում աստղագետ­ները երկնագույն լույս էին նկատել դեռևս 1995թ. Հաբլի աստղադիտակի օգնու­թյամբ։ Երեք տարի անց, լույսը նույնականացվեց երկնագույն աստղերի կուտակ­ման հետ։ Եվ միայն 2005թ.-ին, օգտագործելով աստղադիտակում տեղադրված սպեկտրագրաֆը, հնարավոր եղավ պարզել, որ կուտակումը բաղկացած է ավելի քան 400 աստղերից, որոնք ձևավորվել են շուրջ 200 միլիոն տարի առաջ։ Աստ­ղերը խմբված են ընդամենը մեկ լուսատարի տրամագծով սկավառակում։ Սկա­վառակի կենտրոնում ավելի ծեր և սառը կարմիր աստղերն են՝ հայտնաբերված ավելի շուտ։ Հաշվարկվել են սկավառակի աստղերի շառավղային արագություն­ները։ Գերծանր սև խոռոչի գրավիտացիոն ազդեցության շնորհիվ դա անհավա­նական մեծ թիվ է՝ 1000 կմ/վ (3,6 միլիոն կիլոմետր ժամում)։ Այդ արագությամբ կարելի է 40 վայրկյանում պտտվել Երկրագնդի շուրջը կամ վեց րոպեում Լուսին հասնել։ Բացի գերծանր սև խոռոչներից և երկնագույն աստղերի սկավառակից, գալակտիկայի միջուկում կան նաև այլ օբյեկտներ։ 1993թ. M 31-ի կենտրոնում բացահայտվեց կրկնակի աստղային կուտակում, ինչն անսպասելի էր աստղա­գետների համար, քանի որ երկու կուտակումներ միավորվում են բավականա­չափ կարճ ժամանակահատվածում՝ մոտ 100 հազար տարվա ընթացքում։ Ըստ հաշվարկների` միավորումը պետք է տեղի ունենար միլիոնավոր տարիներ ա­ռաջ, սակայն անհասկանալի պատճառներով դա տեղի չի ունեցել։ Սկոտ Տրեյմե­նը` Փրինսթոնի համալսարանից, առաջարկեց դա բացատրել նրանով, որ գա­լակտիկայի կենտրոնում ոչ թե կրկնակի կուտակում է, այլ՝ ծեր, կարմիր աստ­ղերի օղակ։ Այդ օղակը կարող է կրկնակի կուտակում երևալ, քանի որ մենք աստղերը տեսնում ենք միայն օղակի հակադիր կողմերում։ Այսպիսով` օղակը պետք է գտնվի գերծանր սև խոռոչներից 5 լուսատարի հեռավորության վրա և շրջապատի երիտասարդ երկնագույն աստղերի սկավառակը։ Օղակը և սկավա­ռակը դեպի մեզ են շրջված նույն կողմով, ինչը կարող է վկայել դրանց փոխ­կապվածության մասին։ XMM-Newton աստղադիտակի օգնությամբ ուսումնասի­րելով M 31-ի կենտ­րոնը, եվրոպական հետազոտողների խումբը նկատեց ռենտ­գենյան ճառագայթման 63 դիսկրետ աղբյուր։ Դրանցից 46-ը փոքր զանգված ունե­ցող կրկնակի ռենտգենյան աստղեր են, մնացածը՝ նեյտրոնային աստղեր կամ սև խոռոչի թեկնածուներ` կրկնակի համակարգերում:

(Աստղագիտության մեջ հաճախ կարելի է հանդիպել նման անորոշ և ան­հիմն մեկնաբանությունների...)

Հարգելի ընթերցող,  ձեր հարցերը, մեկնաբանություններն ու առաջարկությունները ներկայացրեք  ֆեյսբուքում: